وضعیت ماهواره های ایران در مدار لئو و ژئو

پیش از این، ماهواره‌های "امید، رصد و نوید" با پرتابگرهای ایرانی به فضا و مدار لئو پرتاب شدند و با موفقیت در مدار قرار گرفتند اما به دلایل مختلف، عمر مداری کوتاهی داشتند.
Sputnik
به گزارش اسپوتنیک به نقل از تسنیم، دکتر علیرضا شریفی متخصص حوزه هوا و فضا و کارشناس سنجش از راه دور ماهواره‌ ای درباره آخرین وضعیت ایران در حوزه هوا و فضا و پرتاب‌ های موفق اظهار کرد: اینکه ظرفیت‌ های بسیار خوب و نیروی انسانی با انگیزه در حوزه فضایی داریم و راهبرد ما استفاده حداکثری از ظرفیت فضا برای حل مشکلات مردم و کاربردی کردن صنعت فضا بوده، کاملاً صحیح است.
وی با اشاره به مطرح شدن ادعاهایی مبنی بر تثبیت لایه لئو در ارتفاع ۵۰۰ کیلومتری زمین برای ماهواره‌ های سنجشی و منظومه‌ های ماهواره‌ ای تصریح کرد: به ماهواره‌ هایی که در فاصله نسبتاً کمی از سطح زمین قرار دارند، ماهواره‌ های مدار پایین زمین یا LEO گفته می‌شود؛ بیشترین ارتفاع این نوع ماهواره‌ها از سطح زمین بین ۳۲۰ تا ۸۰۰ کیلومتر است؛ از نظر ساخت ماهواره سنجش از دور بومی و ایستگاه‌ های زمینی مربوطه پس از ۱۷ سال هنوز به مرحله‌ای نرسیدیم که بخواهیم با پرتاب منظومه‌ ای از ماهواره‌های عملیاتی تثبیت لایه LEO داشته باشیم.
شریفی ادامه داد: پیشرفت عمده ما در صنعت موشکی منجر به تولید پرتابگرهایی نظیر "سیمرغ" شده است اما در زمینه ساخت ماهواره‌های عملیاتی سنجش از دور، از برنامه‌ های کشور عقب تر هستیم یعنی بیشتر در مرحله Technology demonstration یا اثبات فناوری هستیم تا کار عملیاتی.
۵۳ ماهواره اینترنتی "استارلینک" در آمریکا به مدار زمین پرتاب شدند
این متخصص حوزه هوا و فضا و کارشناس سنجش از راه دور ماهواره‌ ای درباره این موضوع که با پرتاب نخستین ماهواره با پرتابگر بومی در اسفند ماه توانسته‌ایم به تثبیت لایه لئو بپردازیم، گفت: پیش از این، ماهواره‌ های امید، رصد و نوید نیز با پرتابگرهای ایرانی به فضا پرتاب شده بودند و با موفقیت در مدار قرار گرفته بودند اما بدلایل مختلف، عمر مداری کوتاهی داشتند؛ تثبیت در این لایه نیازمند پرتاب ماهواره‌ای عملیاتی با عمر مداری بالای ۳ سال هست که تاکنون توفیقی نداشته‌ایم.
وی با اشاره به موضوع تبدیل ایران به مرکز منطقه‌ ای پرتاب در تثبیت لایه لئو خاطرنشان کرد: با توجه به نرخ پرتاب‌های موفق کشورمان، این امر دور از ذهن نیست اما باید توجه داشت که با عملیاتی شدن ماهواره­‌ های بومی در مدار، این امر در دسترس خواهد بود؛ هر چند ذکر این نکته ضروری است که با وجود پایگاه فضایی بایکونور قزاقستان در آسیای مرکزی و فاصله ۱۰۰۰ کیلومتری آن از مرزهای ایران، یک رقیب منطقه‌ ای بزرگ خواهیم داشت! بایکانور قدیمی‌ ترین و یکی از بزرگترین تشکیلات پرتاب فضایی فعال در جهان است؛ این پایگاه رکورددار تعداد پرتاب‌ های فضایی در جهان بوده و نخستین فضانورد جهان، از این پایگاه به فضا پرتاب شد.
شریفی ادامه داد: مدار ژئو "GEO" مداری دایروی است که در ارتفاع ۳۵.۷۸۶ کیلومتری بالای خط استوا قرار گرفته است. ماهواره در نتیجه تعادل بین نیروی جاذبه زمین و نیروی گریز از مرکز، در آن مدار، طی ۲۳ ساعت و ۵۶ دقیقه و ۴ ثانیه به دور زمین می‌چرخد؛ از آنجایی که این زمان همگام با زمانی است که زمین برای گردش به دور محور خود نیاز دارد، ماهواره‌ ای که در "مدار زمین‌ آهنگ" قرار می‌گیرد، از دید فردی که از زمین به آن نگاه می‌کند، ثابت به نظر می‌آید!
دومین ماهواره بر تحقیقاتی ذوالجناح پرتاب شد
وی ادامه داد: دلیل نام‌ گذاری این مدار به "زمین‌ آهنگ" هم همین است؛ از آنجایی که ماهواره در این مدار یک‌ سوم زمین را پوشش می‌دهد، با قرار دادن سه ماهواره در این مدار، تقریباً می‌توان تمام کره زمین را (بجز مناطق قطبی) پوشش داد! همچنین برای ارتباط با ماهواره موجود در مدار GEO آنتن روی زمین می‌تواند همواره در یک جهت تنظیم شود. به دلیل همین ویژگی‌ های منحصر به فرد، مدار GEO یک منبع راهبردی برای کاربری‌ های مخابراتی، پخش تلویزیونی و هواشناسی است.

هزینه پرتاب ماهواره بسته به جرم ماهواره، ارتفاع مداری و شیب مداری مدار نهایی ماهواره متفاوت است؛ به عنوان مثال، هزینه ساخت ماهواره LEO از حدود یک میلیون دلار به ازای هر کیلوگرم از سال ۲۰۰۵ به ۱۲۵ هزار دلار در ۲۰۲۰ رسیده است! و هزینه پرتاب آن از حدود ۱۶۰ هزار دلار به ازای هر کیلوگرم در سال ۲۰۰۵ به ۲۰۰۰۰ دلار در سال ۲۰۲۰ کاهش پیدا کرده است! علت اصلی این کاهش هزینه ها، بلوغ فناوری فضایی و پیشرفت فزاینده در فناوری‌ های مرتبط با ساخت ماهواره بوده است.

دکتر علیرضا شریفی
متخصص حوزه هوا و فضا
وی ادامه داد: در مورد پرتاب ماهواره به مدار GEO در سال‌ های اخیر نیز باید این نکته را ذکر کرد که به ازای هر کیلوگرم باید ۳۰۰۰۰ دلار هزینه کرد! بدین ترتیب میانگین هزینه‌ های سرمایه‌ای برای استقرار یک ماهواره GEO، شامل ساخت، پرتاب، بیمه و گیت‌وی‌ها، از ۱۵۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار متغیر است. با وجود اینکه طی ۱۵ سال اخیر هزینه‌ های ساخت و پرتاب ماهواره بشدت کاهش پیدا کرده است اما هنوز هم علاوه بر برنامه، نیاز به بودجه کلان در این حوزه داریم.
شریفی متذکر شد: در موضوع استفاده از اطلاعات فضایی برای حل مشکلات کاربردی‌ سازی صنعت فضایی، نیازمند حمایت واقعی از شرکت‌ های نوپا در این حوزه هستیم که به دلیل رایگان بودن داده‌ های سنجش از دوری مورد استفاده، تنها هزینه توسعه نرم‌ افزار و هزینه پرسنلی پرداخت می‌کنند البته فرهنگ استفاده از داده‌ های ماهواره‌ ای برای حل مشکلات کشور از قبیل کم‌ آبی، تغییر اقلیم، محیط زیست، بهره‌ وری پایین در حوزه کشاورزی و ... ضعیف بوده و از تولیدات دانش‌ بنیان این حوزه حمایت پایدار نمی‌شود.
چرا ماهواره ایرانی نور2 جنجال به پا کرد؟
این متخصص حوزه فضا و کارشناس سنجش از راه دور ماهواره‌ ای با اشاره به راه‌ اندازی ۴ سامانه "سامانه پایش آتش‌ سوزی، منابع آبی و گرد و غبار" گفت: این سامانه‌ها که عمدتاً مبتنی بر تصاویر رایگان سنجش از دوری سنتینل هستند در حال حاضر در اغلب دانشگاه‌ های کشور و موسسات پژوهشی نیز توسعه یافته و در دسترس هستند و برای یک مجموعه بزرگ مانند سازمان فضایی پس از سال‌ها فعالیت در حوزه سنجش از دور، یک محصول چشمگیر محسوب نمی‌شود.
وی گفت: داده ماهواره‌ ای مورد استفاده که رایگان بوده و عمده الگوریتم‌ ها نیز در دسترس است و حتی بصورت بسته‌ های نرم‌ افزاری آماده برای هر کاربر متخصصی قابل استفاده است اما اگر این سامانه‌ ها مبتنی بر هوش مصنوعی باشند و بتوان با استفاده از داده‌ های سری زمانی و تحلیل اطلاعات سال‌ های گذشته، وضعیت خود را در آینده پیش‌ بینی کنیم و از الان به فکر چاره برای مشکلات کشور بویژه در حوزه‌ های تغییر اقلیم، مدیریت منابع آب، کشاورزی، محیط زیست و ... باشیم، دستاورد قابل توجهی خواهد بود.
بحث و گفتگو